Chính sách kế toán: Chìa khóa minh bạch tài chính, tuân thủ pháp luật

1. Chính sách kế toán là gì​?

• Đảm bảo tính nhất quán: Giúp doanh nghiệp áp dụng cùng một phương pháp cho các giao dịch và sự kiện tương tự qua các kỳ kế toán, tạo ra sự so sánh được của báo cáo tài chính.
• Nâng cao độ tin cậy: Khi các chính sách được xây dựng dựa trên các chuẩn mực và nguyên tắc kế toán chuẩn mực, báo cáo tài chính sẽ đáng tin cậy hơn đối với các bên liên quan như nhà đầu tư, chủ nợ, cơ quan thuế.
• Phản ánh đúng bản chất kinh tế: Cho phép doanh nghiệp lựa chọn phương pháp kế toán phù hợp nhất để phản ánh đúng bản chất của các giao dịch, ngay cả khi các giao dịch đó có thể phức tạp.
• Hỗ trợ ra quyết định: Báo cáo tài chính được lập trên cơ sở chính sách kế toán rõ ràng, minh bạch sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho ban lãnh đạo trong việc đưa ra các quyết định kinh doanh.
• Tuân thủ pháp luật: Đảm bảo doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ các quy định về kế toán do Nhà nước ban hành, tránh được các rủi ro pháp lý và phạt hành chính.

2. Chế độ chính sách kế toán tại Việt Nam

• Thông tư 200/2014/TT-BTC: Áp dụng cho các doanh nghiệp thuộc mọi lĩnh vực, mọi thành phần kinh tế, bao gồm cả các doanh nghiệp vừa và nhỏ nếu thấy phù hợp với đặc điểm kinh doanh và yêu cầu quản lý của mình. Đây là chế độ kế toán chung và đầy đủ nhất.
• Thông tư 133/2016/TT-BTC: Áp dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Thông tư này được thiết kế để đơn giản hóa các quy định kế toán, phù hợp với quy mô và đặc điểm hoạt động của các doanh nghiệp nhỏ và vừa.
• Thông tư 132/2018/TT-BTC: Áp dụng cho các doanh nghiệp siêu nhỏ. Chế độ này tiếp tục đơn giản hóa hơn nữa so với Thông tư 133, giúp các doanh nghiệp siêu nhỏ dễ dàng thực hiện công tác kế toán.
• Thông tư 24/2024/TT-BTC: Hướng dẫn Chế độ kế toán hành chính, sự nghiệp (có hiệu lực từ 01/01/2025). Áp dụng cho các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và các tổ chức khác có hoặc không sử dụng ngân sách nhà nước.

3. Các chính sách kế toán cơ bản

• Nguyên tắc cơ sở dồn tích (Accrual basis): Mọi nghiệp vụ kinh tế, tài chính liên quan đến tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu, doanh thu và chi phí phải được ghi nhận vào sổ kế toán tại thời điểm phát sinh, không phụ thuộc vào thời điểm thực tế thu hoặc chi tiền.
• Nguyên tắc hoạt động liên tục (Going concern): Giả định rằng doanh nghiệp sẽ tiếp tục hoạt động trong tương lai gần và không có ý định hoặc không buộc phải giải thể hoặc ngừng hoạt động.
• Nguyên tắc giá gốc (Historical cost): Tài sản phải được ghi nhận theo giá gốc, tức là giá thực tế đã chi ra để có được tài sản đó. Giá gốc không thay đổi trừ khi có quy định khác trong chuẩn mực kế toán cụ thể.

• Nguyên tắc phù hợp (Matching concept): Việc ghi nhận doanh thu và chi phí phải phù hợp với nhau. Chi phí phát sinh để tạo ra doanh thu nào thì phải được ghi nhận trong cùng kỳ với doanh thu đó.

• Nguyên tắc nhất quán (Consistency): Các chính sách và phương pháp kế toán đã chọn phải được áp dụng nhất quán trong suốt các kỳ kế toán. Chỉ được thay đổi khi có sự thay đổi về chuẩn mực kế toán hoặc khi việc thay đổi đó làm cho báo cáo tài chính trở nên đáng tin cậy và phù hợp hơn.
• Nguyên tắc thận trọng (Prudence concept): Khi cân nhắc giữa các lựa chọn kế toán khác nhau, kế toán viên cần lựa chọn phương pháp đảm bảo rằng tài sản và thu nhập không bị ghi nhận cao hơn giá trị thực, còn nợ phải trả và chi phí không bị ghi nhận thấp hơn giá trị thực.
• Nguyên tắc trọng yếu (Materiality concept): Thông tin được coi là trọng yếu nếu việc bỏ sót hoặc sai sót của thông tin đó có thể ảnh hưởng đến quyết định kinh tế của người sử dụng báo cáo tài chính. Doanh nghiệp không cần áp dụng các nguyên tắc kế toán một cách quá chi tiết đối với những khoản mục không trọng yếu..

4. Phân biệt chính sách kế toán và chế độ kế toán

4.1 Chế độ kế toán (Accounting Regime)

 

• Tính chất: Bắt buộc, mang tính pháp quy.
• Phạm vi: Áp dụng chung cho một nhóm đối tượng rộng (ví dụ: tất cả doanh nghiệp, doanh nghiệp siêu nhỏ, v.v.).
• Mục đích: Đảm bảo sự thống nhất và tuân thủ pháp luật trong công tác kế toán trên phạm vi toàn quốc.

4.2 Chính sách kế toán (Accounting Policies)

 

• Tính chất: Mang tính tự nguyện trong khuôn khổ cho phép, phản ánh sự lựa chọn của doanh nghiệp.
• Phạm vi: Áp dụng nội bộ cho từng doanh nghiệp.
• Mục đích: Phản ánh đúng bản chất các giao dịch của doanh nghiệp, cung cấp thông tin phù hợp và đáng tin cậy nhất cho việc lập báo cáo tài chính, phục vụ mục tiêu quản trị và cung cấp thông tin cho các bên liên quan.
• Tóm lại: Chế độ kế toán là khung pháp lý chung, còn chính sách kế toán là cách thức doanh nghiệp vận dụng khung pháp lý đó vào thực tiễn hoạt động của mình. Doanh nghiệp phải tuân thủ chế độ kế toán, và trong khuôn khổ chế độ kế toán cho phép, doanh nghiệp sẽ xây dựng chính sách kế toán riêng.

5. Chính sách kế toán bao gồm những gì?

 

5.1 Chính sách ghi nhận và đo lường doanh thu:

 

• Thời điểm ghi nhận doanh thu từ bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ (ví dụ: thời điểm chuyển giao quyền sở hữu, thời điểm hoàn thành dịch vụ).
• Xử lý doanh thu từ các hợp đồng xây dựng dài hạn (theo tỷ lệ hoàn thành hay hoàn thành toàn bộ).
• Ghi nhận doanh thu tài chính (lãi tiền gửi, cổ tức, lợi nhuận được chia).
• Xử lý các khoản giảm trừ doanh thu (chiết khấu thương mại, hàng bán bị trả lại, giảm giá hàng bán).

5.2 Chính sách ghi nhận và đo lường chi phí:

 

• Xác định giá vốn hàng bán.
• Phân loại và ghi nhận các chi phí hoạt động (chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp).
• Chính sách phân bổ chi phí trả trước dài hạn, công cụ dụng cụ.
• Ghi nhận chi phí lãi vay và chi phí tài chính khác.

5.3 Chính sách về hàng tồn kho:

 

• Phương pháp tính giá xuất kho (bình quân gia quyền, nhập trước xuất trước - FIFO, hoặc giá đích danh).
• Nguyên tắc lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho.
• Xác định giá trị hàng tồn kho ban đầu (bao gồm chi phí mua, chi phí chế biến và các chi phí liên quan).

5.4 Chính sách về tài sản cố định (TSCĐ) và bất động sản đầu tư:

 

• Xác định nguyên giá TSCĐ và các chi phí được vốn hóa.
• Lựa chọn phương pháp khấu hao (đường thẳng, số dư giảm dần, theo sản lượng).
• Xác định thời gian sử dụng hữu ích của từng loại TSCĐ.
• Chính sách đánh giá lại TSCĐ (nếu có và được pháp luật cho phép).

5.5 Chính sách về các khoản đầu tư tài chính:

5.6 Chính sách về nợ phải trả và các khoản dự phòng:

 

5.7 Chính sách về giao dịch bằng ngoại tệ:

 

5.8 Chính sách về thuế:

 

5.9 Chính sách về báo cáo tài chính:

 

6. Các yếu tố ảnh hưởng và thay đổi chính sách kế toán

 

• Có sự thay đổi trong các chuẩn mực kế toán hoặc quy định pháp luật.
• Việc thay đổi chính sách giúp báo cáo tài chính cung cấp thông tin đáng tin cậy và phù hợp hơn về ảnh hưởng của các sự kiện, giao dịch đối với tình hình tài chính, lưu chuyển tiền tệ và kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
• Khi thay đổi chính sách kế toán, doanh nghiệp phải trình bày rõ ràng bản chất của sự thay đổi, hướng dẫn chuyển đổi chính sách kế toán và ảnh hưởng của việc thay đổi đó trên báo cáo tài chính.